Jusuf Vrioni

Bisedë e zhvilluar nga Jacqueline Carnaud, Christiane Montécot dhe Michel Volkovitch 

Botimi origjinal : Jacqueline Carnaud, Christiane Montécot, Michel Volkovitch, « Jusuf Vrioni », TransLittérature, Été 1994, Nr. 7, 14-24.

Për një kohë të gjatë Jusuf Vrioni, i cili ka përkthyer pothuaj gjithë veprën e Ismail Kadaresë, ka përfaqësuar një lloj misteri për publikun frëng dhe në mënyrë të veçantë për kolegët e tij. Ekzistonte vërtet, apo ishte pseudonim ? Si ishte e mundur që një shqiptar me banim në Shqipëri, pa kurrfarë marrëdhënie me Francën, arrinte të shkruante një frengjishte kaq të çlirët, kaq të natyrshme ?  

Jusuf Vrioni ekziston. Ai ishte i ftuar, së bashku me Ismail Kadarenë, në Kongresin e X të përkthimit letrar në Arles në nëntor 1993. Këtu iu përgjigj ai edhe pyetjeve tona, duke na bërë për vete me kulturën, mirësjelljen, modestinë dhe dashurinë e tij për gjuhën dhe kulturën frënge. 

TransLittérature : Ndihet te ju një shije e qartë për letërsinë, ndërsa ju lexojmë, ndihet menjëherë. 

Jusuf Vrioni : Është ndoshta shija për paradoksin çfarë më shtyn të mos e shoh veten si letrar! Formimi im në këtë lëndë është ai maturantit të ciklit të latinishtes e greqishtes së lashtë, me një vit filozofi, vit të cilin e shijova mjaft sepse pata një mësues të shkëlqyer, Léon Brunschvicg. Ishte viti që la gjurmën më të thellë tek unë në gjithë studimet e mia, ndoshta në gjithë rininë time. 

TL : Në Paris ? 

J.V. : Po. I rikthehem shpesh kësaj periudhe, i jam falë për qëndrimin përballë gjithçkaje. Duke qenë se studiova për jurisprudencë dhe në Science Po, destinacioni im ishte një karrierë larg letësisë. Megjithatë, lexoja. Zotëroja bagazhin e vogël letrar të të gjithë djemve të moshës e mjedisit tim, një përgatitje diç më e lartë se mesatarja. 

TL : Vetë ju nuk keni shkruar ndonjëherë ? 

J.V. : Në rrjedhën e studimeve të mia rezultatin më të lartë e arrita me një ese filozofike mbi themelet e induksionit. I referohesha Claude Bernard-it; spekulimet e mendjes më jepnin kënaqësi të madhe. Nuk isha anti-estet; më zotëronte një ndjenjë estetike në çdo gjë. Banoja në avenunë Victor Hugo, në një mjedis paksa snob. Lexoja si kushdo të njëjtin shtyp javor, « Candide », « Gringoire », edhe « Marianne » që pozicionohej disi më majtas. Kisha një pasion të sëmurë për jazz-in. Stéphane Grappelli, Django Reinhardt… Na pëlqente gjithashtu të shihnim, në anglishte origjinale, filmat e mëdhenj muzikorë të Warner-it me Fred Astaire e Ginger Rogers, Gold Singers e të tjerë. Ishte kjo atmosferë që e vishte jetën e praruar të rinisë sonë në Parisin e kohës. 

TL : Në Shqipëri si arrinit ta mirëmbanit frëngjishten? 

J.V. : Nuk ishte përherë e thjeshtë… Më duhet t’ju pranoj se banesa ime për trembëdhjetë vite ishte burgu, pa kurrfarë mundësie të flisja vërtet frëngjisht, përveç ndoshta me kushëririn tim që më rastisi pranë për njëfarë kohe. Kisha me vete edhe dy-tri libra. Gjatë asaj kohe, sistemi i  burgjeve ndryshonte mjaft nga ai që u bë më vonë. Lejimi i librave i nënshtrohej kufizimeve shumë të rrepta. Kishim vetëm përkthime sovjetike të disa teksteve ruse që synonin lexuesin e huaj. Kishte gjithashtu edhe një libër të papritur, një roman rozë: « Pas sur la neige » nga Henry Bordeaux. Nuk e di si kishte mbërritur atje. Ngjarjet zhvillohen në një hotel në Caux-sur-Montreux, « le Palace ». Ç’është e vërteta, në rininë time pata qëndruar në atë hotel dhe aty pata njohur Coco Chanel-in. Pata shkuar për të shtrënguar rradhët e një ekipi hokeji mbi akull. Luaja mendsh pas këtij sporti. Patëm fituar kampionatin e Zvicrës; për këtë mund të lexoni më hollësisht në revistat « Paris-Soir » dhe « L’Auto » të vitit 1938… Për t’iu kthyer romanit në fjalë, shfletoja përditë nga dy-tri faqe që të përhumbesha në atë atmosferë edhe në gjuhë. Shkruaja në frëngjisht, po ashtu, edhe ese të shkurtra, të cilat më vonë u zhdukën sepse nuk arrita t’i nxirrja dot jashtë, midis tyre një tekst politik i cili, – mburrem tashmë me të – më shpërfaqi si Kasandra përpara shokëve të mi të burgut. Të gjithë prisnin rënien e regjimit, luftën midis Shteteve të  Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik, dhe zbarkimin e Aleatëve në Shqipëri, e një mori gjërash të tjera; kurse unë u thosha : « Asgjë e kësaj natyre nuk do të ndodhë. Nëse regjimi stalinist do të bjerë ndonjëherë, do të bjerë sepse i gërryer nga brenda. Një ligj ky krejt i pashmangshëm. » 

TL : Cila ishte arsyeja pse u kthyet në Shqipëri? 

J.V. : U ktheva në Shqipëri më 1943, pasi kisha përshkuar në Itali vitet e para të luftës. Kur u largova nga Parisi, orenditë e mia, me gjithë pesëqind a gjashtëqind librat e mi, e gjithë sendet personale i lashë në apartamentin tim, dhe u largova vetëm me një valixhe në dorë. Me tim vëlla, ndërsa largoheshim, në Gare de Lyon putha trotuarin; mbrëmjen e fundit pata ngrënë darkë në Tour d’Argent – një moment i mrekullueshëm – me një vajzë që dashuroja, një vajzë e admirueshme… Nisem më 3 gusht me qëllimin për t’u kthyer. Lufta shpërthen më 1 shtator. Atëbotë u gjenda në Shqipërinë e pushtuar nga italianët; regjimi tyre fashist mëtonte të na joshte. U bënte lajka familjeve të mëdha shqiptare. Më ofruan, së bashku me tim vëlla, pozita në Ministrinë e Punëve të Jashtme, në diplomaci. Ndihesha aq i lidhur me demokracinë, me atë mënyrë jetese, saqë refuzova. Dhe e pagova shumë shtrenjtë… Im vëlla e pranoi. Nuk ishte aspak fashist, por më vonë, meqenëse i ngjante se ishte kompromentuar pak a shumë, ai nuk u kthye në Shqipëri. Pati një karrierë të jashtëzakonshme në UNESCO. Patëm ndjekur përafërsisht të njëjtat studime, por ai ishte më komunikues, shumë më pak i rezervuar se unë. Ndoshta nuk do të kisha qenë në gjendje të bëja të njëjtën karrierë… 

Përshkova kështu në Itali katër vite në kushte ekonomike dhe financiare krejt përrallore, ndërsa shokët e mi vriteshin. Ndieja një brejtje e papërballueshme ndërgjegjje duke qenë se isha i ri, i fortë, jo krejt i trashë, dhe nuk arrija të bëja asgjë tjetër veçse të përfundoja dy diploma doktoratash për të justifikuar qëndrimin. Një natë, në barin e hotelit « Excelsior », takohem me një djalë nga një familje e madhe italiane, komandant në aviacion. « Si ? – me thotë ai. Ende këtu ti ! Vendi yt është në atdheun tënd. » Ky djalë qe martuar me vajzën e një infanti të Spanjës; megjithatë, çuditërisht, nuk i besonte fashizmit. Thjesht për hir të drejtqëndrimit, nuk do të thosha për hir të besnikërisë, por për hir të devocionit, ai ndihej i detyruar të bënte diçka, të paguante me veten e tij. 

Kisha, pra, shokë që vdisnin, shihja djem krejt të shkëlqyer që niseshin në luftë thjesht për dinjitetin e familjes së tyre, për të mos iu fshehur detyrimit. Good or bad, it’s my country, thonë anglezët. Në fund të fundit, kisha jetuar fare pak në Shqipëri dhe kjo fjali nuk më prekte shumë. Megjithatë, meditoja pareshtur, i thosha vetes: « Nuk po bëj asgjë. Jam parazit. Fati më fali pasuri, shokë, vajza, sporte, gjithçka! Asgjë s’të mungon, por ti çfarë jep ? Vërtet një jetë e shkuar kot. » Kështu që u ktheva në Shqipëri. Kjo është edhe arsyeja pse besoj se e vetmja gjë e mirë e jetës sime, që vlen, është burgu ; burgu, sepse m’u desh të luftoja dhe nuk ia dola fort keq. Isha në kontakt me burra që vuanin vërtet. Duhej ruajtur dinjiteti, pa u dorëzuar, pa u ankuar. Nuk kam qenë gjithmonë i fortë, por me dinjitetin nuk ia dola keq, dhe kjo është ndoshta çfarë arrita të bëj më mirë gjatë gjithë jetës sime : dymbëdhjetë, trembëdhjetë vitet e mia të burgut. Kusuri… Gjëra fare të vogla nga jeta ime si i burgosur më bëjnë ndoshta një mijë herë më krenar se një përkthim.

TL : Si u bëtë përkthyes? 

J.V. : Nga nevoja. Turp më vjen… Ishte e vetmja mënyrë për të mbijetuar. Hyrja në diplomaci ishte e pamundur, po aq sa dhe kandidimi për ndonjë post në administratë, për shkak të origjinës time shoqërore dhe periudhës së gjatë të burgimit. M’u desh të afirmohem në një tjetër disiplinë. Kështu, nisa të përkthej dhe kjo punë më pëlqeu sepse ishte ushtrim i inteligjencës, e shihja si një veprimtari sportive. Të vënit e mendjes në punë më pëlqente, më ngjante sikur vija muskujt në punë. Ndjesia se aftësitë e mia cerebrale, kujtesa, arsyetimi nuk funksiononin edhe aq keq, më shkaktonte një lloj euforie, kënaqësie, ndjesinë e të ekzistuarit… Më pëlqente përpjekja. Teksti shfaq qëndresë; kapërcimi i saj ngjall kënaqësi. 

TL : Me formimin tuaj në shkenca humane mund të kishit menduar të përkthenit në shqip filozofë francezë që i kishit njohur dhe vlerësuar këtu…

J.V. : Përkthimi i një filozofi frëng në shqip kërkon përgatitje; ka padyshim studiues në Shqipëri, njerëz plotësisht të aftë të përkthejnë një vepër filozofike në këtë gjuhë. Që të bëja këtë zgjedhje, do të më duhej vërtet një vepër themelore, një vepër që do ta kisha vendosur mbi gjithë të tjerat! Vërtet, nuk do të kisha mundur dot të zgjedh. Duhet të kisha përkthyer ndonjë vepër nga Marksi, por të tjerë e njihnin shqipen ndoshta më mirë se unë dhe mund ta bënin fare mirë ; sepse gjuha pritëse është shumë e rëndësishme në përkthim. Unë nuk jam mjeshtër i shqipes.

TL : Për një kohë të gjatë, keni përkthyer në frëngjisht krejt i shkëputur nga Franca. Cilat qenë mjetet që dispononit ?

J.V. : Shtëpia botuese me të cilën isha i lidhur kishte fjalorë. Menjëherë sapo u botua « Le petit Robert » e morëm, madje kishim edhe « Le gros Robert » në gjashtë vëllime në zyrë. Por kontaktet me librat ishin tejet të kufizuara. Disa mbërrinin, të tjerë jo. Librat që më pëlqenin nuk kisha mundësi t’i blija. Duhej ndjekur një proces i tërë, përmes shtëpisë botuese, e cila i porositte jashtë; kur librat mbërrinin, mund t’i merrje në dorë ose jo, por kurrë për përdorim personal. Sidoqoftë, ime motër, që jetonte në Itali, arriti të më dërgonte fjalorë anglisht, frëngjisht, çfarë më mundësoi të krijoja një bibliotekë të vogël.

TL : Vazhdoni ende të punoni për këtë shtëpi botuese ?

J.V. : Punova aty deri në moshën 77-vjeçare. Në Shqipëri pensioni është në moshën 60 vjeç për burrat, por mua më nevojiteshin 25 vjet shërbim. Sidoqoftë, gabim kam bërë !  Vërtet, kjo më dha mundësi të mbijetoj gjatë gjithë këtyre viteve, por tashmë, një ligj i ri u njeh të drejtën e pensionit atyre që, ashtu si unë, kanë shkuar vite në burg.

TL : Pra, ishit i punësuar në një shtëpi botuese dhe përkthenit tekstet që ju jepeshin, kryesisht tekste politike. Po Kadareja ?

J.V. : Kadareja ishte veçan. E përktheja në shtëpi, pas tetë apo dhjetë orë pune në zyrë. Punoja vërtet si skllav, me ritëm! Tridhjetë, ndonjëherë pesëdhjetë fletë në ditë. Shtypja shumë shpejt në makinë shkrimi. Kisha një makinë mekanike të shkëlqyer që ma kishte nisur daja im nga Italia, dhe isha bërë daktilograf i zoti. Shpesh puna me librat e Kadaresë më paguhej si honorar shtuar pagës. Me një çmim… Nëse do ta llogaritnim me dollarë, do të ishte qesharak.

TL : Ideja e botuesit ishte që ta bënte Kadarenë të njohur jashtë ?

J.V. : Vetëm një vëllim është botuar në frëngjisht në Shqipëri : « Gjenerali i ushtrisë së vdekur ». Gjithë të tjerët iu dërguan shtëpive botuese frënge në formë dorëshkrimesh. Në tekste si « Daullet e shiut » apo « Kronikë në gur » s’kishte asgjë për t’ia rrudhur vetullat regjimit, madje as ndonjë gjë që e përkëdhelte, në fakt. Megjithatë, i kënaqte ideja që një autor shqiptar të njihej e kremtohej jashtë vendit… Kjo vërtetonte se kishte koka, talente. Diktaturave staliniste u pëlqente gjithmonë të paraqiteshin si demokraci të vërteta. Gjërat e tmerrshme që bënin, torturat, kamufloheshin. Asnjë tiran nuk vetshpallet tiran; përpiqet t’i maskojë veprimet me qëndrime të lavdërueshme.

TL : Më 1970, « Gjenerali i ushtrisë së vdekur » u botua në Francë pa kurrfarë emri përkthyesi. Si ia dolët të nisni të ekzistoni si përkthyesi i Kadaresë ?

J.V. : Nisa të ekzistoj pasi përktheva « Dimrin e madh ». Më 1980, shefi i madh, Enver Hoxha, vlerësoi përkthimin tim të njërës prej veprave të tij. Një rrufe në qiell të hapur, një skandal pothuaj ! Në zyrë, disa ishin tmerrësisht dyshues ndaj meje, mendonin gjithmonë se do t’ia shtrembëroja tekstin, se do t’ia gjymtoja. Herë më thoshin: « Ti i shton nga vetja ! », e herë: « Ti i heq fjalë ! » Vetëm disa ditë para këtij shenjtërimi – nëse mund të shprehem kështu – m’u desh t’i nënshtrohem një leksioni të zgjatur mbi mënyrën e përkthimit. I tronditur, mendoja t’i shkruaja Enver Hoxhës – me të cilin nuk e isha takuar kurrë ! – për t’i kërkuar mendim. Pikërisht atëherë më thirrën në drejtori : Enver Hoxha më uronte, përmes një dedikimi, për përkthimin tim të shkëlqyer. Kam kurajën ta pohoj, sepse sot mund të më akuzojnë si bashkëpunëtor. Disa më bëjnë fajtor ! Është kulmi, kur dihet sesi më kanë trajtuar ! Isha i detyruar ta bëja këtë punë për të jetuar. Të tjerët nuk më sulmuan më kurrë. Njerëzit e partisë dhe burokratët i dyfishuan sulmet nga xhelozia. Si mundej dikush me prejardhjen time të imponohej dhe të merrte miratimin e heshtur të « atij » ? Mund të më binin në një mijë mënyra, të pretendonin gjëra që nuk ekzistonin dhe kjo mirënjohje relative e punës sime nga… nuk më mbronte.

Ka pasur edhe disa episode qesharake. M’u desh të përkthej një libër të quajtur « Eurokomunizmi është antikomunizëm ». Duke iu referuar një vepre të Proudhon-it ( « La propriété, c’est le vol », « Prona është vjedhje » ), dija që presje mund të vihej por edhe mund të mos vihej. Meqenëse « ce » është ndajshtim, vendos për presje. Kapaku i fortë kishte dalë nga shtypi. Menjëherë, vjen një telefonatë nga Komiteti Qendror : « Ku e gjetët atë presje ? Teksti shqip nuk ka presje ! » Ajo presje qarkulloi nga një telefon në telefonin tjetër dhe u bë zanafilla e një historie fantastike. Si përfundim, e hoqëm, dhe të gjithë kapakët e fortë i dërguam për brumë, 50 000 kopje !

TL : Këto vepra të Enver Hoxhës, kush i shkruante ? Kishte kohë ai t’i shkruante ?  

J.V. : Ekzistonte një teknikë… Të paktën, kjo është hamendja ime, e cila mund të konfirmohet nga kujtime të tjera ose nga rrëfimet e disave. Ai ecte poshtë e lart me një magnetofon dhe fliste sipas dëshirës. Të gjitha regjistrimet deshifroheshin, dhe pastaj ia paraqitnin tekstin. Ishte shumë e vështirë të guxoje të kritikoje tekstet e Enver Hoxhës, të bëje vëzhgime, vërejtje. Unë dhe kolegët e mi flisnim vetëm kur ishim krejtësisht të sigurt për atë që thoshim. Kur pashë dorëshkrimet e daktilografuara origjinale, vura re shënime në margjina. U përkula mbi shpatullën e dikujt, dhe arrita të shihja një fjali të shkruar me dorën e tij ; kështu e kuptova procesin. Teksti hidhej në letër nga regjistrimi ; pastaj, ai e lexonte dhe korrigjonte me dorë gjithë çfarë i ngjante se ishte ndryshuar. Prej këtej e pata nxjerrë mënyrën sesi do të sillesha: mund të vija në dyshim tekstin e shtypur, por kurrë fjalitë e shkruara me dorë ! 

TL : Po aspekti tjetër, ai i njohjes nga publiku ? Kjo duhet të ketë qenë mjaft e vështirë…  

J.V. : Ky është fakt : asnjë gazetë shqiptare, përfshi letraret, kurrë nuk e ka cituar emrin tim apo t’i ketë bërë aludimin më të vogël punës sime, ndonëse gjithkush brenda atij ambienti i dinte dhe fliste për këto. E njëjta gjë vazhdon edhe sot. Ka një xhelozi… Nuk mund të flas për xhelozi, do të ishte mëndjemadhësi nga ana ime. Ndoshta nuk u pëlqej. Megjithatë, nganjëherë, tallem me ta. U dekorova Chevalier des Arts et des Lettres, dhe dekorata m’u dha në ambasadën e Francës me rastin e Festës së 14 Korrikut. Askush nuk e përmendi. U citoj emra përkthyesish dhe u them: « Nëse veprat e Kadaresë do t’i kishte përkthyer filani apo fisteku, do të kishit bindur botën ! Ah, si do të flisnit për ta ! » 

TL : Kur jeni kthyer për herë të parë në Francë ? 

J.V. : Më 1989, në përvjetorin e dyqindtë të Revolucionit tuaj. Jam njeri datash të mëdha ! U ftova nga Yves Mabin, nëndrejtor i Librit në ministrinë e Jashtme. Ai erdhi në Shqipëri ; krijuam lidhje miqësore, dhe arriti të më ftojë përpara se të binte regjimi komunist. U mirëprita në mënyrë të shkëlqyer për dymbëdhejtë ditë. U prita nga ministri, në Académie française, këtej, andej… Dhashë një konferencë për Kadarenë në École des hautes études en sciences sociales. Jam rikthyer disa herë më pas. Gjatë kësaj kohe, regjimi zbutej më tej…

TL : Domethënë, tashmë është kthyer në zakon…

J.V. : Jo, jo, është rasti që më solli këtu ! Ishit ju, pikërisht, që më ftuat. Në të njëjtën kohë më ftuan në Strasburg, sepse jam presidenti i Komitetit shqiptar për të drejtat e njeriut. 

TL : Mundeni ta krahasoni marrëdhënien tuaj me shqipen dhe frëngjishten?

J.V. : Marrëdhënia ime me frëngjishten është një marrëdhënie dashurie, një lidhje shumë e thellë. Jam tmerrësisht i lidhur pas kësaj gjuhe që nisa ta flas qysh në moshën dy a trevjeçare me guvernanten time. Është një gjuhë që e çmoj, e shijoj. Lidhja ime me të ka luajtur pa dyshim rol në zgjedhjen time të zanatit. Jetova në Shqipëri pesëdhjetë vjet pa u kthyer në Francë, dhe e mirëmbajta ushtrimin e kësaj gjuhe vetëm për hir të dashurisë që ndiej për të.

TL : Me këtë si ia keni dalë ? Pikërisht kjo na mrekullon…

J.V. : Ajo mbeti e gjallë te unë sepse kujtimi i një qenieje që dashurojmë është veti e dashurisë që kemi për të. Përmes kësaj lidhjeje të skajshme, për të mos thënë sublime, nuk mundesha ta harroja dot frëngjishten. Qe e pamundur. Gjurma e saj është shenjuar tepër thellë te unë.  

TL : Frëngjishten vlerësoni si gjuhën tuaj amë, apo shqipen ? Apo veten e vlerësoni plotësisht dygjuhësh ? 

J.V. : Nuk di cila është gjuha ime amë, nëse e kam një të tillë apo jam plotësisht dygjuhësh. Pati një kohë, për shembull, kur, pas katër vitesh të jetuara në Itali, italishten e flisja krejtësisht si frëngjishten. Megjithatë, rrënjët e mësimit të saj nuk qenë aq të forta. Italishtes nuk ia studiova asnjëherë gramatikën, më erdhi duke e folur. Megjithatë, nuk më besonin kur thosha se nuk isha italian. Më 1943, kisha zotërim të plotë mbi frëngjishten dhe italishten ; por, në rastin e italishtes, mungonte elementi afektiv. Kur u theva në Shqipëri, humbja e italishtes ishte më e theksuar se ajo e frëngjishtes. 

TL : Cilët janë shkrimtarët tuaj të preferuar ? 

J.V. : Ka shumë ! Kur ndiqja studimet në Paris, në lagjet e mira lexonim Proust, Gide, Valéry, Bergson, Martin du Gard, Montherlant… Ndiqja deri diku të gjithë autorët e periudhës midis dy luftrave, sepse ishte letërsia bashkëkohore e kohës. Lexoja edhe klasikët, sigurisht. 

TL : Megjithatë, në shkrimtarinë që nënkupton të përkthyerit e Kadaresë, nuk ka autorë francezë që t’i keni parë si udhërrëfyesë, si ndihmesë ? 

J.V. : Jo, nuk janë aq autorët francezë që më kanë ardhur në ndihmë në këtë punë, por të tjerë… Në mend më shkonte më shumë Buzzati, Kafka, Faulkner… Dhe jam ndier i lumtur kur, pas botimit të « Gjeneralit të ushtrisë së vdekur », kam parë se pena kritikësh të shquar përhumbeshin në të njëjtat shtigje. Gracq-un, që e çmoj, e që më ngjan i shkëlqyer, e njoha më vonë. Ishte z. Mabin që më njohu me të. Por nuk jam në gjendje të përshkruaj sesi arti i këtyre autorëve arrin të më ndikojë. Jam i ndjeshëm ndaj tij në mënyrë të shpërndarë, të nënndërgjegjshme…

TL : Keni ndryshuar si përkthyes ? Përktheni njësoj sot me kohën e « Gjeneralit të ushtrisë së vdekur » ? 

J.V. : Këtë nuk e di. Nuk i lexoj kurrë përkthimet e mia të vjetra. Është hera e parë që e shoh veten të përfshirë në një atelier si ai që bëhet nesër, që do të më shtrëngojë ta rishoh punën time të dikurshme. Megjithatë, këtë tekst, jam i bindur se do ta përktheja ndryshe sot. Dhjetë herë me radhë, dhjetë herë ndryshe.

TL : Të flasim për shkrimtarinë tuaj. Fjalia ju vjen menjëherë, apo luftoni gjatë me të ? Sa herë e kaloni tekstin nëpër duar ? 

J.V. : Kam bërë herezinë më të pabesueshme ! Turp është, po më ka ndodhur që përkthimin ta nis pa i shkuar leximit të librit deri në fund. E kam bërë me gjithë llojet e librave, edhe me ata të Kadaresë. Por teksteve të mia u kthehem gjithmonë. Ka një variant të parë, deri diku i stenografuar, të cilin e ripunoj. « Gjeneralit » i jam kthyer disa herë. Ndonjëherë i rikthehem tri herë, që do të thotë se kopja e dytë dërgohet në shtypshkronjë me disa korrigjime me dorë. Të tjerë më është dashur t’i shtyp tri herë gjithsej.

TL : Cili është qëndrimi juaj sa i përket elementit lokal ? Te « Kush e solli Doruntinën ? » gjendet një term si besa, por praktikisht asnjë term tjetër i shqipes. E frëngjëzoni tekstin ?  

J.V. : Aq sa është e mundur, pa e çnatyruar. Vështirësia është se midis dy vendeve tona ka dallime të mëdha kulturore. Një grua, një shqiptar mundet fare mirë ta përshëndetë duke i thënë burrneshë, kjo fjalë formohet prej asaj burrë. Si t’ia përçosh një frëngu këtë lloj bote në të cilën nderimi më i lartë që i bëhet një gruaje është ta krahasosh atë me një burrë ? 

TL : Keni përkthyer të tjerë veç Kadaresë ? 

J.V. : Po, tregimet e Migjenit që u botuan nga shtëpia botuese Fayard dhe, në Shqipëri, një përmbledhje me tregimet e Ali Abdihoxhës. 

TL : Si shpërbleheni për punën tuaj në Francë ? 

J.V. : Njëqind franga faqja, me një ulje prej 33% pas taksës. Kam punuar me disa botues të cilët, meqenëse e dinin që taksat i paguaj në Shqipëri, pagesën ma kanë bërë pa këtë ulje. Por të tjerët e zbatojnë.

TL : Ismail Kadareja është autor që shitet shumë në Francë. Ju keni kontratë me botuesin frëng ? 

J.V. : Po, por nuk kam të drejta të përpjesshme autoriale, dhe kurrfarë të drejtash mbi ripërkthimin e tekstit tim në frëngjisht. 

TL : Si është e mundur që kontrata ju përkufizon një tarifë të paracaktuar, dhe jo të drejta të përpjesshme sipas principit ?  

J.V. : Nuk e di. Bëra gabimin që këtë kontratë e nënshkrova në një moment të vështirë. Botuesit francezë, duke menduar se gjendeshim nën një regjim totalitar, nën terror, besonin do të ishim të lumtur të paguheshim, sado pak të ishte…

TL : Si është e mundur që nuk jeni paguar kurrë për « Gjeneralin e ushtrisë së vdekur » ndonëse dihej publikisht se e kishit përkthyer ju ?  

J.V. : Ishte viti 1970, në kushte diktature totale. Botuesit francezë u justifikuan me idenë se libri i përkiste një shtëpie botuese, domethënë shtetit, dhe se për punën time ishta paguar në Shqipëri… Përfituan në kurrizin tim. Aspekti ligjor fitoi mbi atë etik. 

TL : Dëshironi ta diskutoni sërish këtë kontratë ? 

J.V. : Si nuk dashkam ?!*

TL : Çfarë po përktheni këto kohë ? 

J.V. : Përkthej shumë më pak se dikur. Po përkthej një fjalor ligjor për Këshillin e Evropës, në shqip nga frëngjishtja dhe anglishtja. Do të jetë një glosar me rreth gjashtëqind faqe. Nuk është shumë letrar ! Përkthej gjithashtu elementë që Ismail Kadareja i shton veprës së tij të plotë.

TL : Ç’mendoni për gjithë këta përkthyes të mbledhur në Kongresin e Arles për të folur rreth profesionit të tyre, por edhe për të mbrojtur të drejtat e tyre dhe rritur ndërgjegjësimin për profesionin ? 

J.V. : Kryejnë një funksion të cilin e nderoj jashtëzakonisht, ndonëse, sot, unë vetë ndihem disi i zhgënjyer. Mendoj se përkthimi është punë e vështirë, dhe se është gjë fort e mirë që përkthyesit bashkohen për të mbrojtur interesat e një pune që e bëjnë me pasion – e që është kaq e dobishme.