Ervin Hatibi | 17.05.2026 | nyje.al

Me një SMS të vetme mundem ta organizoj Tiranën tjetërsoj, rreth qendrash të fshehta provizore, të pazbërthyeshme dot si koordinata nga shërbimet e inteligjencës, qoftë dhe artificiale. Fjala vjen, send: “Neser te gjithe n’ora 5 te ish monumenti i tur bolit :)”. Fjalë si këto të fundit mund t’ua ndezin llampat deri nesër vetëm diç më tepër se një dyzine hartash në Tiranë, aq sa kanë mbetur në atë vend të mbajnë mend shtangien e Tur Bolit (disa emra janë maskuar për nevojat e këtij raporti), me cigaren që i digjej rrafsh me gishtat, përditë po aty, qiri, orë me rradhë – “Waiting for the Man”, si thotë kënga. Mjaftoi që dikush ta quante atë vëngjill, atë pritje të përditshme “monument”, dhe ja befas midis gazit tek rithemelohej qyteti brenda një shakaje përjashtuese, me në qendër pajtorin e ri: Bolin. Kjo nofkë përkëdhelëse – për arsye të forta vetëm në gjini mashkullore – u mvishej fëmijëve të ngjallmë, dhe e bartnin përgjatë gjithë rritjes deri sa binte vetiu me kalimin e moshës, jo pse njeriu dobësohej, përkundrazi, i humbte përdorimi kur ky martohej, në përgjithësi. Prova është pikërisht rasti në fjalë: toponimi qe dyfish kriptik për shkak se Turi tashmë qe gjithçka përveçse i shëndetshëm, nofka e fëmijërisë funksiononte përditë e më ironike, ndërsa njeriu vazhdonte e dobësohej, në pritje, në të njëjtin vend ku sot lemë takime thjesht me shpresën se kush vjen do sjellë apo gjejë të njëjtën fytyrë të dekadave më parë.

Toponime të tjera janë edhe më arrogante, ende më selektive. Takohemi te katedralja gotike.

Nuk ka si të ketë pasur ndonjëherë Tirana ashtu. Megjithatë, ndokujt ende mund t’i kujtohet si përdyanësh shtratit të Lanës rreshti i rregullt me plepa të lartë bashkonte kurorat në një hark të mprehtë me ato prej rreshtit binjak të plepave tej ujit, duke krijuar përmes qendrës së qytetit perspektivën e një galerie të dendur degësh, disa pak qindra metra nef a navatë katedraleje të pamundur gotike laike – tërthor Bulevardit të Madh – me rozetën e përpiktë të diellit, pasdite për pasdite në perëndim, puthitur vitrazhit të gjetheve. Pak orë më vonë, kur aktivizohej muzgu, çdokush mund të ndizej së brendëshmi pastaj lampadar privat i kësaj katedraleje, mjafton të ngrinte, mes kokave, pa dashje, vështrimin nga mesi i çdonjërës urë të Lanës, sidomos më të voglës, teksa gjithë ajo errësi e tjetërsuar lagështie mes tunelit të plepave vërshonte si tren sekret në gjoks. Këto fjalë ndoshta janë përfolur që atëherë nëpër plepa, por pas vdekjes çdo fjalë është e lejuar, mjafton t’i sjellë gjallë.

Diku nga fillimi i viteve 1980 dy kolonatat e pambarimta me plepa i sharruan. Sot i gjen ndoshta vetëm nëpër tablo modeste talentesh lokalë – muresh që rrethojnë pleq në Tiranë -, apo tek gjarpërojnë drejt zhdukjes, fill sapo shfaqen me atë procesion masiv gjelbërimi mbi ujë, nëpër shirita të turbulluar filmash të Kinostudios – kthe e rikthe në Youtube -, skenë e njohur tashmë, ku, me fytyrën ndriçuar nga ekrani i telefonit, mes dy parrullash të realizmit socialist, kërkojnë vend nëpër filma të shekullit të kaluar, jo thjesht të ikurit, edhe ata që kanë mbetur.

Pse i prenë? Ndoshta rreziku konstant pas stuhive, me trupat që në rënie shkulnin deri dhe asfaltin larg me rrënjët energjike; po më së shumti problemi i pushit u përmend në qytet, përmbytja e lagjeve bri Lanës me shtëllungën që mbështjell farat e plepit dhe i ngjante borës, te fëmijët, në atë zbritje mendueshëm prej degëve, qindra metra rresht. Të bëhet se ende, po të ulësh kryet nën tavolina a divanë, do të shohësh si bëjnë vorbulla të vogla me shkulmet e ajrit, ngathët, pas çdo hapje dere a dritarje topthat e bardhë kristalinë me push plepi, “shkumë nga e shkuara”. 

Figura sipër mes thonjëzash (“avec son écume de passé”) është transportuar këtu, pothuajse jashtë konteksi, nga një ese e arkitektit Skënder Luarasi, me shkas konkursin e rradhës ndërkombëtar të arkitekturës dhe planifikimit urban në kryeqytet, për ”rijetëzimin” e të dytit prej stadiumeve historike, konkurs sërish i fituar nga kullat: plot pesë kësaj rradhe, dy prej të cilave “hipur” mbi stadium, sipas vështrimit të arkitektit. Në përkujtim, edhe stadiumi kombëtar po ashtu u ristrukturua më parë, duke ia ndërkallur një kullë mu në cep, aty nga gjuante “kornet” Agustin Kola.

Për Luarasin, problemi nuk qëndron te shtypja e rradhës nën kulla e vlerave a veçorive të një objekti të caktuar historik qytetas, cilatdo qofshin: “Arsyeja pse ky stadium bashkë me hapësirën urbane që e rrethon duhet të qëndrojë ashtu siç është dhe aty ku është (gjithmonë duke u restauruar, rikualifikuar dhe riparuar) […] lidhet me qëndrueshmërinë urbane, me mënyrën se si duhet të sillemi ndaj së shkuarës, trashëgimisë, dhe imazhit të qytetit. Ky imazh përmban jo vetëm një përmasë gjeometrike apo veçori materiale, por edhe një përmasë kohore; ai rrethohet nga një aureolë virtuale […]. Ky hendek midis materiales dhe kohores është “zanati” i artit dhe [a]jo që motivon artin dhe ndryshimet stilistike në histori buron pikërisht nga pamundësia për ta mbyllur këtë hendek”.

Në kinema, skenat që zhvillohen brenda kujtesës, apo dhe ëndrrës a ndonjë tjetër realiteti të përfytyruar, përftohen zakonisht me lëbyrje të imazhit; personazhet dhe objektet nxjerrin kokë si mes breroresh prej avulli drite të dendësive të ndryshme, që janë kodifikuar me kohë në industrinë e filmit për të shënjuar spektralitetin e personave a objekteve, përshkruar ashtu mes luhatjeve të kujtesës o afsheve të saj. Ajo vlagë mistifikuese drite rreth personazheve a objekteve e përfaqëson ndoshta mirë atë hendek të pambyllshëm, thuase platonik, që hap arkitekti mes kohores e materiales. Objektin e kujtesës në film nuk e përkufizon dot pra veç perimetri i vet fizik, sa dhe filtri ëndërror që e rrethon, ajo masë turbulluese drite që e sjell imazhin e kujtimit si përmes lotëve të mallit. Ose si përmes pushit të plepave, kësaj “shkume nga e shkuara” që ta sjell në kujtime aureolë pas aureole qytetin e prerë, kudo që ka plepa. Prerje pas prerjesh frenetike, që nga shpallja kryeqytet e gjer më sot, çdo brez në Tiranë përcjell te pasardhësit sindromën virale të gjymtyrës-fantazëm – dhimbje për vende e objekte të panjohura, amputuar para se të lindë pacienti, të cilat ky pastaj i adopton e i vuan si të vetat; bërë prej drite avullore filmash, gjymtyrë të gjeneratave më parë të cilat grushtojnë më kot brenda e jashtë fasadash gjithnjë e më uniforme xhami si prej ekrani smartfonësh që burgosin pluralitetin e të shkuarave, të qena a të paqena. Qindra plepa të prerë ose krahë që ngriheshin mbi ujë të tokin paralel qindra plepat në bregun tjetër, përqafime që i mungojnë qytetit dyzet e sa vite përditë. Pemët qytetase në fakt lindin nga martesa mes njerëzve e ndërtesave, sintezë e kompensim, me jetën e të parëve dhe paluajtshmërinë e të dytëve; qytetet pa pemë janë kontraceptivë.

Por nostalgjive për Tiranën u shkon në fakt gjithnjë e më shumë vetëm distanca private, në mos fare intime, e deklamimit, në respekt të atyre kohërave jo shumë të vjetra kur dhimbja e malli në qytet për pazare e varre, xhami a kisha të prishura nga shteti, duhej pëshpëritur veç me ata që e meritonin, për arsye të kuptueshme. Sot në liri, psherëtimat selektive në publik për Tiranën e panjohur gjithnjë e më shumë rrezikojnë të duken si kodim elitist për të ngritur një lloj hierarkie senatorësh e autoktonësh mbi banorët “e rinj” dhe “të ardhur”;  fajësuar pse ndajnë të gjithë nga një copë prej privilegjit të padijes së rishtarit që banon në shtëpinë e të vrarit: emrin ia kanë fshirë nga dera vrasësit vendas, po ata që kanë dhënë shtëpinë e tij me qira; buzëqeshi çdo mëngjes pasqyrës ende stërpikur që ende sheh masakrimin, mbylli sytë çdo natë në shtratin ku e vranë. 

Nuk është habi që ndoshta i vetmi dokument serioz që dëshmon për asgjësimin e plepave në Tiranë është poezi. Nuk ka asgjë t’i ngjajë poezisë më shumë sa aparati sizmiografik, me kaligrafinë e tij zig-zag: lëkundje periferike që syri s’i vëren, dridhin vetëm fletët e poezisë – klishe, gjersa vërtetohet sërish. Vargjet më poshtë janë të të ndjerit Bardhyl Londo.

 Therja e plepave buzë Lanës

Ata ishin paqësorë 

si një tufë pëllumbash mbi lëndinën e gjelbër.

Ata ishin naivë

si rekrutët rishtarë që i nisin me muzikë kasaphanës së luftës

dhe nuk e marrin me mend se çfarë i pret.

Ata ishin delikatë

si virgjëreshat para se t’i bëjnë fli.

Po erdhën ca njerëz të çuditshëm

me sharra dhëmbëmëdha, 

me nofulla katalanësh,

me sopata tehmprehta 

dhe i therën plepat pa mëshirë. 

Kasapë ishin,

kasapë të gjithë.

Shtrirë ashtu pa jetë,

kufoma pa emër,

pa identitet,

flakur pa mëshirë në morg pas një masakre,

të mbytnin lotët kur i shikoje,

por askush nuk u përlot,

askush nuk u hodhi nje tufë lule

per t’i përcjellë drejt asgjësë.

Vetëm vonë,

 kur i hipën mbi ca makina përbindsha per t’i çuar në fabrikën e letrës […]

Përmendjet ”virgjëresha” dhe “rekrutë” në vargje nuk janë thjesht instrumente për të paralajmëruar apo prodhuar gjakun: së pari, te plepi, bishti shpërpjesëtimisht i gjatë i gjethes, e lëshon këtë pa shumë rezistencë dhe ndaj puhisë më të lehtë, çka bën pastaj që krejt kurora e pemës të jetë papushim nën dridhjen personifikuese, që u jep dhe emrin llojeve të caktuara të plepit (populus tremula); më tej, zbardhëllimi turbullues i trungut, edhe natën, shtati fin, pushi i tejdukshëm si në faqe adoleshenti, vetëm sa plotësojnë pastaj serinë e konstrukteve tradicionale të virgjinitetit, rekrutit. Në çdo rast poeti pritet të flasë për therje te pemë që i sharrojnë; me fjalën e pakualifikuar “trupa” gjuha jonë njeh veç trungjet, fill pas njerëzve; po therja si antropomorfi, në vështrim të fundit, i shkon e padukshme deri në rrënjë homografisë origjinale latine: populus, e njëjtë si për plepat dhe popullin. Nga fundi poezia cakton që plepat e sharruar të përfundojnë në fabrikën e letrës, për letra që mbetën 40 vjet bosh, deri kur Bardhyl Londo shkroi këto vargje në vitet 2018-19.

Elegjia për efemeren është gjinia apo regjistri i preferuar i rrëfimeve për një qytet 100 vjet nën shndërrim e korrigjim. Ndoshta këtë fat protean qytetit ish-osman ia kushtëzoi dhe mëkati i tij fillestar: qerpiçi, që në shqiptim skandaloz. Çka e karakterizon dhe veçon nga të tjerët qytetin e vjetër, si nënvizohet jo pa stigmë në ligjërime, është njësia themelore e përvuajtur e tij: tulla e baltës së pjekur në diell – ja pra dhe si Tirana vazhdon e i bindet origjinës së vet të epshme, në pamjen e shtjellës së baltës mbi çikrik, që rrotullohet kameleonike ndër gishtat e poçarit, pa u mpiksur e pa marrë formë përfundimtare, një shekull rresht në punishte. Dhe duket sikur u zgjodh për kryeqytet Tirana pikërisht pse qerpiçi i sakrifikueshëm oriental i saj, asimiluar lehtë si dhé nën këmbë, përbënte një terra nullius ideale për vizionarët qytetërues.

Dihet, Tirana është bërë kryeqytet i Shqipërisë së re, pas debatesh e kundërshtish jo të vogla, thjesht prej pozicionit gjeografik qendror, jo prej ndonjë reputacioni historik: për më tepër, si e përmblodhi haptas deputetit i Elbasanit për kohën, Taq Buda, në Kuvendin Kushtetues të 1925, nuk mund të bëhej “me shtëpi qerpiçi” kryeqyteti i vendit. Për t’i dhënë të drejtë këtij argumentimi, të qortuar si lokalist, do të kishte mjaftuar, vite më parë kësaj, simbolika e një raportimi të datës 4 janar 1921, ku autoritetet e burgut të Tiranës njoftonin eprorët se të burgosurit kanë prishur muret në një tentativë arratisjeje: muret e burgut ishin pikërisht prej qerpiçi. Tirana ishte barku i butë i Shqipërisë, shansi për shtet serioz e muskuloz kishte humbur në bodrumet e gurta të qyteteve të refuzuara për kryeqendër. Stereotipizimi i banorëve tiranas si babaxhanë të butë qe në osmozë me vetë shtëpitë e rrjedhimisht qytetin e tyre. 

 “Sa më e thjeshtë vegla, aq më shumë jetë ka vepra që punohet me të”, thoshte arkitekti dhe edukatori egjiptian Ramses Wissa Wassef. Vegla me të cilën u ndërtua qyteti i vjetër qe dora dhe dielli. Plitharët, prej të njëjtit pluhur me të cilin u mbrujt dhe njeriu i parë guxojnë drejt sinekdokës. Por po aq sa nga Ademi në thelb, Tirana ka dhe pak nga Abeli në fat. E sakrifikuar si primitive dhe orientale për hir të vëllait të madh të modernitetit, efikasitetit, nacionalizmit dhe europianizimit. Zbaticë qytetërimore: balta vendase e paketuar në termin e pakëndshëm aziatik, u tërhoq me trup e i hapi vend një lloj Belle Époque modeste me plane rregulluese e ndërtuese të markës austriake, pastaj gjithnjë e më shumë italiane, pa harruar këtu kontribute madhore nga arkitektë e urbanistë shqiptarë. Si e kam shprehur dhe tjetërkund, modernizimi njësues erdhi të korrigjojë O-në e Tironës orientale ovale të baltës e dialektit, me Tiranën e A-në majëmprehtë metalike të betonit e drejtshkrimit.  

Gjithsesi, bulevardet dhe fasadat e kohës së mbretërisë dhe pushtimit fashist, aty ku nuk e mbytën, e përqafuan qytetin e vjetër me paternalizëm. E ashtuquajtura diktaturë e proletariatit më vonë, kapur për dore me modernitetin pararendës, sado kundërthënëse të tingëllojë, mësyu edhe më thellë me buldozerë, ngadhënjimtare, në labirintin e lagjeve e pazareve e faltoreve, kësaj here në emër të çlirimit përfundimtar nga bota e vjetër feudo-borgjeze. Në mësymje e sipër, ndoshta thjesht për arsye pedagogjike, vuri dorë njëkohësisht dhe në ndërtime ikonike të modernitetit monarkist, për t’iu mbivendosur me monumentet e veta. Çka u përgjigjej fillimisht rrënimeve e ndryshimeve prej imperativave të instalimit në urbanistikë të komb-shtetit modern, pastaj socialist, me skarën që përthyen infrastrukturën me superstrukturën, më pas mori forma histerike gjatë restaurimit kapitalist. Ethja për fitim e për formalizim të kapitaleve të dyshimta të tranzicionit i dha dorën e fundit rrënimit jo thjesht të Tiranës orientale të diskredituar në gjithë regjimet pararendëse, por gjithnjë e më shumë dhe Tiranës monarkiste e socialiste, nën spekulimet e industrisë së ndërtimit. Pse kanibalizmi kulturor, me një tip fasadash që hanë të tjerat në dekada, duket në fillim si kura e vetme për të administruar ankthin e një të kaluare që do fshehur a falsifikuar; po me t’u toleruar nga sistemi kjo lloj strategjie, duket se asgjë nuk është më e shenjtë dhe e sigurt veç nofullave të shkatërrimit, sidomos kur këto i aktivizon babëzia për fitim. 

Konkurrenca për terren midis kompanive ndërtimore, fshehur pas grupimeve partiake, u propozua në debatin publik me terma maksimalë ideologjikë, si përplasje vizionesh për modernizim dhe perëndimorizim të mëtejshëm të kryeqytetit. Pala kundërshtare u akuzua rëndom si primitive dhe orientale, si e kam dokumentuar që në fillim të viteve 2010, në debatet për punimet ristrukturuese të sheshit qendror të kryeqytetit, që për ironi financioheshin nga emiri i Kuvajtit.

“Sheshi “Skënderbej” shërben prej dekadash si një trampolinë integrimi kulturor, një avantpost i Evropës apo qytetërimit, një territor i çliruar që pret të përhapet ngadalë nëpër hartë duke shtyrë në harresë baltën dhe barbarinë e të shkuarës. Forcat rivale që udhëheqin sot politikisht procesin e “tranzicionit për në Evropë” të vendit, siç e pamë, përpiqen ta përgënjeshtrojnë me sa mundin përkushtimin dhe vizionin evropeist të kundështarit, duke i rezervuar këtij, veç akuzave standarte për korrupsion a lidhje me diktaturën, një konstante hiperbolash a yshtjesh orientalizuese: pjesë e këtyre strategjive është dhe tentativa, brenda konfliktit të fundit bashki-qeveri, për ta paraqitur kundërshtarin si përdhosës të Sheshit, si dorëzues të sovranitetit të tij tek Orienti kaotik e i pistë. Kështu, nëse për veprimtarë të kampit socialist të djathtët duan ta kthejnë në pazar Marrakeshi Alexanderplatz-in tonë, për veprimtarë të djathtë qendra e Tiranës ngjan si të ishte një lagje e Kandaharit,  pas ndërhyrjeve rindërtuese të bashkisë socialiste. [K]ush cënon projektin për sheshin […] pengon evropianizimin, reduktohet në armik oriental. Shërbimet sociale te projekti i oponentit, përkthehen në pazar arab, […] projekti i tij urban, në bërjen kurban të projektit tjetër. Nuk ka asgjë posaçërisht orientale te tjetri […]. Thjesht po përleshen dy kampe politike, të cilat mungesën në dallime ideologjike-programore, do të përpiqen ta mbushin me sforcime kulturore: përplasen pra “dy qytetërime”, dhe duhet të pranojmë se ai përballë është i keqi, orientali. I vetmi që nuk është oriental në këtë konflikt, është emiri i Kuvajtit e sidomos 10 milion dollarëshi i tij që financon fushën e betejës midis dy orienteve”.

Për një përkim fatkeq mes fjalëve, vija re si luhej në debate me rimën urban-kurban, çka sjell të plotë gjithë parabolën e rrënimeve “të së vjetrës” në Tiranë, ku interesi, qoftë privat, qoftë publik i rrënimit të një ngehine dhe mbivendosjes së tjetrës së re, makijohet rregullisht me pretendime ideologjike. Origjina e padenjë e qytetit, në ligjërimet mbizotëruese, thërret për çrrënjosje konstante, edhe kur nuk ka mbetur gati asgjë më për t’u fshehur e rrënuar nga “fshati osman“, si e përkufizon narrativa populiste gjithnjë e më dominante Tiranën e vjetër. 

Konstantja është se gjeometrikisht mund të vërtetohet përkimi i saktë i përdorimit të fjalës “qerpiç”, gati si sharje, në gojë politikanësh e administratorësh publikë, sa herë që është nevoja për të përligjur ndërtime të reja gjithnjë e më të larta e kontroversiale, parimisht. Rregulli është i pathyeshëm: nëse dikush po përmend sarkastikisht baltën, sigurisht që kërkon të derdhë beton, mundësisht gjer në qiell. Gjithkush mund të bëjë një provë të thjeshtë, duke futur fjalën “qerpiç” në motorin e kërkimit të faqes së agjensisë zyrtare të lajmeve (ATA) dhe të shohë llojin e përsëritur të fytyrave që shfaqen mandej në rezultate. Ja një dalje tipike:

“8 vjet më parë nuk kishim asnjë brand ndërkombëtar hotelerie në Tiranë. Asokohe, gjithollogët thoshin se Tirana s’ka turizëm, se nuk ka mundësi për turizëm. Ndoshta, me të drejtë, sepse si mund të ketë turizëm kur nuk kemi ku t’i strehojmë turistët? Turizëm në shtëpi qerpiçi nuk mund të ketë. Sot kemi hotelet me emrat më të mëdhenj të botës, që po instalohen ose janë instaluar në Tiranë: Hilton, Hayat, Melia, Marriot, Maritim Plaza, InterContinental”.

 Edhe një tjetër:

“Pra, kur ndërton ti, Tirana është e mirë, kurse kur nuk ndërton ti, Tirana është e keqe. Këtu ka një hipokrizi te jashtëzakonshme dhe po të flasësh me këta analistët, s’kam parë ende analistin e parë që kritikon ndërtimet në Tiranë që të iki nga pallati, kulla e vet, dhe të shkojë të jetojë në një shtëpi qerpiçi dhe t’i thotë atij tiransit – “hajde ti te kulla ime se unë për kulturën që përfaqëson qerpiçi, pra balta me kashtë, do rri unë aty””.

Dhe kjo, si fund:

“I kërkojnë protestat për dhunë në emër të një institucioni për teatrin që nuk ishte monument kulture, që ishte një kashtore qerpiçi”.

Bëhet fjalë, këtu në shembullin përmbyllës, për protestat që nuk frenuan dot prishjen e një monumenti historik si ndërtesa e Teatrit Kombëtar (ish-Teatri Popullor), vepër, kësaj here, jo e vernakularit anonim vendas, që shkatërrohet rëndom pa dhimbje, por e një arkitekti italian, Giulio Berté, përfunduar më 1939, gjatë pushtimit nga Italia musoliniane; ndërtesë, ku, sipas historianëve të arkitekturës, kumbonin fraza të një “gjuhe postfuturiste”, apo përhiheshin skena të Giorgio de Chirico-s. Pas një rezistence disavjeçare prej një koalicioni artistësh e aktivistësh, për të frenuar vendimet qeveritare që ia hiqnin mbrojtjen ndërtesës dhe e hapnin për kantier kullash, ndërtesa më në fund u prish me një operacion të papritur policor, në orët e vogla të natës, gjatë shtetrrethimit të pandemisë.

Po pse e quajtën “kashtore qerpiçi” prishësit?

Pika e dobët e asaj ndërtese me prestigj të kryeqytetit, që e dënoi zyrtarisht me vdekje, qe pikërisht materiali i tipik i ndërtimit: panelet e parafabrikuara prej një përzierjeje tallashi plepash me çimento, formulë eksperimentale e periudhës mes luftërave botërore, quajtur Populit. Ky material e bënte të brishtë e të rrezikshme ndërtesën, sipas kritikëve, paçka se ndërtesa po kapte shekullin gjithnjë funksionale, dhe mbrojtësit e saj kishin propozuar restaurimin e përforcimin në vend të fshirjes. Hibrid, i dyshimtë e gjysmorganik, populiti mundi të klasifikohej në debat në të njëjtën kategori retorike me qerpiçin.

Pasi janë prishur unanimisht, nën duartrokitje një shekull rresht, shtëpitë e popullit të thjeshtë, balta e tyre shërbeu më në fund për të llangosur edhe fasadat e ndërtimtarisë së vyer moderne, “pastërtisht perëndimore”, për t’ua kamufluar ashtu më mirë shkatërrimin e zëvendësimin nën kulla. Se industrialistëve të ndërtimit, atyre që iu desh selia e teatrit në zemër të qytetit për ta zëvendësuar me kullë, nuk u mjaftoi ta kriminalizonin në vite me rradhë si “ndërtesë fashiste”, me gojën e zëdhënësve të tyre në tribuna e ekrane: fatkeqësisht fashizmi ka gjithnjë e më pak nam të keq. Duke e rindërtuar me qerpiç, për ta shpallur ashtu të dobët, primitive e sidomos duke e orientalizuar deri në absurd prej fqinjësisë e bashkëshoqërimit në terma, shpresuan t’ia përligjin disi më fort vrasjen, në fjalë.

Të gjitha kulturat janë të barabarta pikërisht në faktin se të gjitha funksionojnë. Për sa kohë funksionojnë, janë projekte të përmbyllura, si sferat, rrotullohen, ca më të mëdha, ca me gunga që lëmohen a acarohen në rrotullim e sipër nëpër pjerrësinë e kohës, ca prej guri, metalesh, ca prej balte a plastike, deri sa të thyhen, thërmohen apo të digjen në fërkim me njëra-tjetrën, njëra pas tjetrës. Tirana e vjetër qe prej dheu e atij iu kthye, pak nga pak; po ashtu si skenografia e teatrit prej populiti, dhe ajo e plepave buzë lumit u sharrua. Mbeti vetëm poezia si murmurimë e gjithë atyre “aktorëve e spektatorëve” të një qytetit të gabuar, poezia si amanet i të mundurve.