23.04.2026| Orgest Azizi | nyje.al

Për Mohamed Hassen Zouzi-Chebbi

Perëndimi absolut është një port lufte. […] Porti i luftës shikon drejt Lindjes me një vështrim të zellshëm. Ai e pjell Lindjen në vështrimin e tij. Lindja është shënjestra që synon syri i grykave të tij të zjarrit, kundërshtari.

Jean-François Lyotard, Le Mur du Pacifique (1979)

E para Luftë botërore e pas-Luftës së Ftohtë, e ashtuquajtura Lufta e Gjirit, e zhvilluar gjatë presidencës së Bushit të parë (Atit) nga Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre në shkretëtirën arabe që shtrihet midis Kuvajtit dhe Irakut — luftë rrufe, një luftë sa teo-teknologjike aq edhe tele-gjenike ¹, sa vdekjeprurëse ² aq dhe fiktive ³, po aq neokoloniale sa edhe hiper-konsensuale — u imponua si bilanci i pafré i shkruar furishëm nga fitimtari i shekullit “të rrëmbyer” politik që po mbyllej dhe paralajmërim i ri-orientimit të horizontit të shekullit që po vinte.

Nëse shkenca politike njeh tashmë konceptin e “luftërave të çorientuara ⁴ ”, të cilat sa vijnë e shumohen jashtë kornizave shtetërore dhe territoriale të njohura, ajo e Gjirit ishte një luftë e orientuar, madje mbi-orientuar — dhe matrica e fshehtë e gjithë çorientimit që buron prej saj, si cifla orienti të shpërndara dhe rigjeneruara pafundësisht.

U desh pra që, në prag të kohëve të reja — që janë ende tonat — ky Blitz-riorientim i fushës së ushtrimit dhe i mënyrave të shfaqjes së superfuqisë së vetmuar planetare të kishte si skenë shkretëtirën arabike: skenë apokalipsi ⁵, kiamet zjarri realizuar me mjete hiper- dhe piro-teknike, dhe njëkohësisht një demonstrim ob-scène planetar i forcës perandorake.

Ndërtimi i objektit “Lufta e Gjirit”

Të orientohesh historikisht, globalisht në rastin e këtushëm, në nivel të çka bën botë, do të thotë gjithashtu të kërkosh shenjat e kohës, ose të kërkosh në kohë atë që na bën shenjë — atë që do ta (ri)njohim si të tillë dhe që do të na imponojë një lexim të ri të kohës.

Jo gjithçka që shfaqet në aktualitet (na) bën shenjë; përkundrazi madje, shumica e çka ndodh kalon pa gjurmë nëpër sitën e të parëndësishmes.

Të orientohesh do të thotë të gjesh pika referimi, ose më mirë të ndërtosh, të krijosh diçka që do të vlejë si referencë dhe ta pajisësh atë me një mbingarkesë kuptimore: qoftë për shenja madhore, qoftë për shenja të vogla të shpërndara.

Në pikëvështrimin e Foucault-së, ky kërkim i shenjave që përcaktojnë atë që bashkërendon aktualitetin tonë — që vendos rendin e tij dhe i përcakton kornizën — paraqitet si një kërkim për të përcaktuar kufijtë e së tashmes sonë, atë që përbën, thur, kushteton “qenien tonë sot”. Ajo që ndoshta mbetet disi e pavënë në pikëpyetje nga Foucault në këtë qasje është një lloj asimetrie, një mos-përputhje midis trajtimit që ai i rezervon kohës së kaluar dhe trajtimit që i rezervon asaj që e quan — me një emër disi tepër unitar dhe masiv — “e sotmja jonë”, “aktualiteti ynë”, “e tashmja jonë”, etj., thua ekzistoka vetëm një e tillë. Kjo vërehet, për shembull, tek ajo shprehja disi e paqartë dhe e dykuptimtë, që rikthehet shpesh në shkrimet e tij: “në një shoqëri si e jona”. Por, si shumë të tjerë ndoshta, unë nuk ndihem plotësisht, dhe sikur të dua, pjesë e mbylljes së kohës që më propozohet si “e jona”. E përjetoj në lëkurën time mos-unitetin e aktualitetit dhe të së tashmes, fiksionin e unitetit të madh të “ditëve tona”. Sa kohëra bashkëjetojnë, puqen, kithen, përplasen te “koha jonë”?

Ky orientim paraqet edhe një instancë të dytë: jo vetëm kohore, por edhe hapësinore — gjeografitë mendore, tërë ato ndërtime/ëndërrime vendesh, mjedisesh e kuvendesh, që njëkohësisht fantazmojnë dhe përvijojnë të tashmen.

Nëse orientimi merret në këtë kuptim — si kërkim në kohë dhe në hapësirë, nëpër gjeografi dhe kronografi apo kronologji, për të qëmtuar se çfarë na bën shenjë dhe përcakton trajtën e tanishme të të qenit, atëherë na duhet të pranojmë se e tashmja është domosdoshmërisht diçka e mbibanuar, e populluar jo vetëm me fakte dhe qenie, por po aq ëndrra dhe hije: e mbarsur nga kohë të mëparshme, nga vende të gjetishme ku fiksohen elementet e saj themelore.

Bashkëkohësia ka gjithmonë këtë strukturë paradoksale të mbarsjes (hantise/haunting): të qenit-aty e diçkaje që nuk është aty, të përputhjes kiasmatike të një (ose disa) të kaluarash që përbëjnë të tashmen time (tonën). Ka strukturën e një heteronomie themelore pra, ku vijnë e shtohen të gjitha hetera-t: heterologjitë, heterokronitë dhe, sigurisht, heterotopitë (Foucault), që i njohim më mirë — ose që mendojmë se i njohim.

Ekziston një mbarsje kohore, por edhe një mbarsje topike, vendore — dhe madje kjo i bën vendet të jenë vende — që na shtyn të pyesim: nga cilat vende, horizonte dhe momente territoriale jemi të banuar? Me cilët jemi ende bashkëkohës, të të cilëve përherë edhe trashëgimtarë?

Mirëpo, ky lloj (ri)ndërtimi i vendeve-shenja ka gjithmonë të bëjë me një dimension fantazmimi, në kuptimin që nuk ka hartografi që të mos jetë njëkohësisht edhe disiplinë fantazmatike — një investim psikik, libidinal kolektiv, madje delirant. Çfarë kanë të përbashkët, për shembull, Lindja e Mesme e rilexuar, e fantazuar dhe e rivizatuar dhe riemërtuar nga ISIS-i me atë që figuron në atlasët tanë shkollorë?

Së fundi, momenti të cilit i referohemi këtu, diku midis 1989-ës dhe 1991-shit, është një moment diagnostikimesh intensive, një kërkim i ethshëm për kuptimin dhe kahun (sens) e sapohumbur të kohës së çorientuatr nga rënia e Murit të Berlinit.

Ky aktualitet karakterizohet pra edhe nga kjo: ai është i mbushur me diagnoza mbi vetveten. Gazetat dhe revistat e kohës janë plot me kontribute ku secili paraqet diagnozën e vet: kohore, politike, civilizuese, etj. Është një kohë çorientimi absolut, kohë e një boshllëku veçanërisht të theksuar. Kjo tregon se nuk mjafton gjithmonë, siç thoshte Foucault, të bësh diagnoza; tregon që pozita e diagnozës nuk është më e mjaftueshme si qasje filozofike. Detyra e filozofit, këtu, nis t’i ngjajë ndoshta diçkaje që mund të përshkruhet si polemologji e diagnozave. Sepse këto propozime të shumta diagnostikuese paraqiten si ligjërime që strukturojnë hapësirën e aktualitetit, si armë, si instrumente ndikimi në konfigurimin e së tashmes. Ato synojnë të prodhojnë efekte në aktualitetin që deri atëherë dukej si një objekt i thjeshtë ku ushtrohej gjykimi njohës. Tani, gjykimi e ndikon objektin, bëhet pjesë e tij. Janë njëkohësisht instanca objektive dhe subjektive, pozicionime që synojnë ose ta kontrollojnë dhe ta bëjnë më të qeverisshme të tashmen, ose përkundrazi t’i shpëtojnë këtij kontrolli. Midis Jean-Luc Nancy, që shprehet në revistën Esprit dhe Samuel Huntington në National Interest, qasjet nuk janë thjesht të ndryshme apo divergjente, por pozicionime, llogore në një luftë të vërtetë diagnozash.

Lufta e Gjirit si “moment”

1991 – viti i Luftës së Gjirit, që “ me t’u parë na humbi sysh”, siç vëren Paul Virilio – ishte gjithashtu viti i botimit të Cap au pire të Samuel Beckett-it dhe të L’Autre cap të Jacques Derrida-së.

Denis Guenoun, revista Lignes, prill 1991

Hipoteza nga ku nisemi në këtë përvijim të parë është se ajo që do të quhet Lufta e Gjirit (duke ruajtur shkronjat e mëdha për të shënuar karakterin e saj epokal) ka arsye të konsiderohet si një moment historik thyerjeje, që përcakton diçka themelore për sa i përket të tashmes sonë. Kjo ngjarje, nëse është e tillë, në kuptimin e fortë të fjalës, është një vatër thelbësore bashkëkohësie, në kuptimin që ende sot vazhdojmë të lëvizim brenda kornizës që ajo ka vendosur. Ideja do të ishte, pra, të ndërtohej një lloj arkeologjie e këtij momenti, të skicohej një hartëzim i hapësirës diskursive që ai ka hapur, zhvendosur dhe prekur, gjithë duke e bërë paraprakisht të mundur atë. Ç’përfaqëson tamam kjo luftë, në ndikimin e saj, si mbi ligjërimet, ashtu edhe mbi mendimet, perceptimet dhe formulimet e së tashmes dhe të kohës? Dhe cila ka qenë trashëgimia e saj, mbijetesa apo mbijetimet e saj deri më sot?

Propozoj ta quaj këtë “momenti i Luftës së Gjirit”, sipas një nocioni që e huazoj nga Frédéric Worms, veçanërisht në veprën e tij La philosophie en France au XXe siècle, nëntitulli i së cilës është Moments.

Në këtë libër ai përpiqet të japë një lexim të së kaluarës, madje të trashëgimisë patrimoniale të filozofisë në Francë në shekullin XX, duke identifikuar disa konkretizime “momentesh”, ku rrjete konceptesh takohen dhe përkufizohen reciprokisht në një lloj transversaliteti.

Ai identifikon tre të tilla, të gjitha brenda një kuadri disi intra-filozofik:

• • • momentin rreth viteve 1900, moment “psikologjik” që sillet rreth problemit të mendjesdhe shpirtit (esprit), simbolizuar nga figura e Bergsonit;
    • momentin e Luftës së Dytë Botërore, rreth problemit të ekzistencës;
    • dhe më në fund momentin e viteve ’60, i identifikuar si momenti i strukturës.

Megjithatë, fare mirë mund të përfytyrojmë një tjetër tipologji të momenteve, ku filozofia – si lloj ligjërimi dhe si rrjet konceptesh – preket, e ekspozuar, nga momente që nuk lindin prej saj vetë, por nga takimi me ngjarje të aktualitetit që lënë shenjë në të.

Një rrjet i tillë, qoftë ai i prekjeve, qoftë ai i koncepteve të afektuara – edhe po të kufizohemi vetëm te filozofia dhe fqinjësitë e afërta të saj – është shumë i vështirë për t’u vizatuar. Prandaj, këtu do të mjaftohemi vetëm me nje qasje të tërthortë, si me rikoshetë, në një farë mënyre, duke u orvatur që, konsistencën e Luftës së Gjirit si moment, ta dëshmojmë përmes leximit të prekjeve, goditjeve, efekteve që ushtron ajo në rrjetin e ligjërimeve filozofike. Sepse impaktimi i koncepteve e kushteton atë si moment që duhet eksploruar: jo thjesht si një datë, por si një lloj vrime të zezë, përballë së cilës një pjesë e caktuar e filozofisë u ndje e sfiduar, e thirrur dhe e vënë në provë, dhe u përpoq t’i përgjigjej duke modifikuar kategoritë e saj.

Një nga veçoritë që e bëjnë Luftën e Gjirit të shndërrohet në moment është fakti se në të mbivendosen disa nyjëtime. Ngjarja kërkon gjithmonë nyjëtime, të cilat i japin një lloj vlere të shtuar prej ngjarjeje dhe e bëjnë atë të aftë të prodhojë efekte përreth saj.

“Muri” dhe “Gjiri”: communitas/exceptio

Nyjëtimi kryesor në të cilin gjendet e përfshirë kjo luftë-koncept në Lindjen e Mesme është, së pari, se ajo vjen në një hapësirë të mbingopur me ngjarje, por të atillë që ngjarjet dyzohen vetvetiu – dhe deri në padallim – nga një rrjet i tërë komentesh rreth tyre, dmth gjithë procesi i njohur për metonimi si “rënia e Murit të Berlinit”. Dukuria e rënies së murit është po aq ajo çka ndodh “në realitet” sa dhe përthyerja e njëkohshme e saj në vetëdijet dhe ligjërimet private e publike (thua këto nuk janë realitet). Është shumë e vështirë të thuhet prerë se ku ndodh kjo ngjarje, cili ështe rrafshi autentik i ndodhisë së saj? Pyetje ontologjike, prandaj nuk është e sigurt se historianët (pozitivistë? klasikë?) janë ata që ofrojnë medoemos përgjigjen më të mirë. Zaten, edhe nuk e kanë ofruar deri më tani!

Brenda këtij kuadri, dhe si një lloj mbipërcaktimi i dytë, ekziston një nyjëtim i dytë, i brendshëm ndaj të parit: bashkëkohësia e dy diskurseve që kanë strukturuar në mënyrë të thellë interpretimin e këtij momenti.

• • • Diskursi që nis nga artikulli i Francis Fukuyama-s (1989) mbi Fundin e historisë, i cili vendos një nga shinat e mëdha perceptive që formësojnë interpretimin historiko-filozofik të asaj që po ndodh. 
    • Dhe diskursi që nis nga artikulli i Samuel Huntington-it (1992) mbi Përplasjen e qytetërimeve.
    • Këto dy diskurse bashkëkohore, jo vetëm që nuk janë, siç duket dhe inskenohen, me ose padashje, me ose pa qëllim, kontradiktore dhe përjashtuese ndaj njëri-tjetrit, por janë, përkundrazi, plotës që e presupozojnë njëri-tjetrin. Ata formojnë kështu atë që mund ta quajmë makineria perceptive amerikane e ngjarjes, e cila përcakton kornizën planetare të perceptimit të aktualitetit dhe që më pas do të bëjë të mundur ngjizjen e një konsensusi po aq planetar rreth veprimeve të reja të fuqisë amerikane.

“Muri dhe Gjiri” pra, për të përdorur titullin e goditur të një libri që nuk është aq i mprehtë sa titulli i tij, janë dy ngjarje-vendet metafizike të fundit të shekullit, dy yje binjake që mbipërcaktojnë rëndësinë historiko-konceptuale të njëri-tjetrit. Filozofia – veçanërisht ajo që quhet filozofia kontinentale –, u pat’ devijuar kështu në trajektoren e saj nga goditja e kësaj dysie ngjarjesh: e tillë, pra, është hipoteza që po duam të parashtrojmë.

Nga njëra anë, momenti Rënia e Murit ndikoi në kërkimin e ri mbi kuptimin që mund të bartej ende tek e përbashkëta, komuniteti, qenia-me-tjetrin, deri tek eksplorimi i formave më të pakapshme të qenies së cum-it, pasi emri i madh i “komunizmit” nuk ishte më i përdorshëm.

Në kushtet e shterimit historik dhe të dështimit epokal të këtij emri, si dhe të çdo realiteti që mund t’i ishte lidhur atij, u bë e nevojshme të ripërvetësoheshin dhe të rishqyrtoheshin nga e para kushtet e komunitetit, në shumëllojshmërinë e atributeve të tij të reja, atribute pothuaj të papërkthyeshme (të paktën ende të papërkthyera, pa qytetari) në shqip: i pathënë (inavouable), i shpunët (désoeuvré), n’ardhje (à-venir), pa mit, pa figurë, etj. Jo më kot, siç vërehet që me të parë, të gjitha këto atribute janë negative, ose virtuale.

Në anën tjetër, atë të Luftës së Gjirit, filozofia (shpesh e njëjta filozofi) reagoi duke rikthyer në sipërfaqen e trazuar të mendimit figurat e sovranitetit dhe të përjashtimit ose “gjendjes së jashtëzakonshme”.

Nëse “përjashtimi sovran” është bërë një nga emrat kryesorë për të menduar politikën në konfigurimin e saj të ri epokal, një nga momentet e shfaqjes së tij është pikërisht Lufta e Gjirit. Dhe kjo figurë, në shpërthimet e saj më vrastare, më vdekjeprurëse, në trajtat arkaike të së drejtës për jetë dhe vdekje (vitae necisque potestas), çiftuar me superfuqinë tekno-ushtarake, qysh ateherë, vetëm kthehet e rikthehet, periodikisht, në territorializimin e saj arabo-persik.

Kështu, një nga vatrat më vendimtare të ngjizjen e atij opus magnum të mendimit bashkëkohor politik, domethënë të mendimit të Giorgio Agamben-it – veçanërisht në strukturimin e tij në ciklin Homo sacer – ka qenë pikërisht Shenja historike që përbën ngjarja e Luftës së Gjirit: demonstrimi spektakolar i shpalosjes së sovranitetit të jashtëzakonshëm, në gjithë rrezatimin e tij të bujshëm, jo vetëm ushtarak, por edhe në gjithë “pafajësinë” e tij, mungesën e justifikimit dhe hiperbolizmin e tij.

Për të folur në gjuhën kantiane, situata ku gjendet filozofia rreth vitit 1990 është ajo e entuziazmit të dyfishtë që përshkon publikun e ri të globalizuar: përballë rënies së Murit dhe përballë Luftës së Gjirit — ose më saktë, përballë shndërrimit pothuajse të menjëhershëm dhe gjithmonë enigmatik të një entuziazmi planetar në tjetrin.

Linja të pavetëdijes: shkretëtira dhe lëkura e bardhë (hyjnore)

Racizmi është xhelozia që emri perandorak ndien ndaj emrave të të tjerëve, atyre të kombeve nomade.

J.-Fr. Lyotard, Le Mur du Pacifique (1974)

Lufta e Gjirit e shkatërron dhe e anakronizon hapësirën evropiane si hapësirë paqeje, si utopi në proces realizimi të paqes së përjetshme. Ajo rikthen mundësinë e luftës si horizont simbolik të pranueshëm, madje të dëshiruar – si atë që, përsëri (dhe me kosto të reja), bën botë. Globalizimi i dhe përmes “demokracisë”, që pasoi rënien e Murit (Fukuyama et alii), dyzohet menjëherë – në të gjitha kuptimet e fjalës – nga globalizimi i dhe përmes luftës. Tashmë, bën botë ajo që është e aftë të shfaqet, të ekspozohet, në mënyrë të pafajshme dhe të pandëshkuar, në formën e teprisë, e lapërdhisë sovrane.

Shkretëtira bëhet kështu vendi fantazmatik par excellence i eksperimentimit të globalizimit, atij që imponohet në emër të shtetit të së drejtës, dhe ku ky i fundit bëhet i padallueshëm nga shteti i luftës, madje nga shteti-për-luftën. Ajo që realizon mbi të gjitha Lufta e Gjirit, si një akt performativ i suksesshëm, është identifikimi dhe legjitimimi i ndërsjellë i të drejtës dhe luftës, nën ombrellën e shtetit.

Prej këtij momenti, çdo e drejtë shtetërore – e brendshme apo e jashtme – mund të ushtrohet si luftë kundër gjithçkaje që bie, në çfarëdolloj mënyre, jashtë fushës demokratike të së drejtës.

“Ne vizatuam një vijë në rërë”: me këtë figurë George Bush shpalli ultimatumin drejtuar Irakut. Në një ese që përpiqet të eksplorojë “pavetëdijen amerikane” të përfshirë dhe të vënë në lëvizje nga kjo luftë, duke vizatuar “disa hartografi të pavetëdijes retorike” dhe linjat e “një historie fantazmatike”, filozofja amerikane Avital Ronell i kushton një rëndësi të veçantë kësaj line, e cila është njëkohësisht edhe një dead-line.

Të vizatosh një vijë në rërë do të thotë të marrësh përsëri kontrollin, duke rimarrë hapësirën në dorë. Sovrani është gjithashtu ai që vizaton linja, sa më larg nga shtëpia e tij. Kjo vijë-revansh në rërën e shkretëtirës merr, në psikikën amerikane, hakun për një vijë tjetër të zhdukur: atë midis Veriut dhe Jugut që dështoi në xhunglën e Vietnamit. Duke fshirë kujtimin e zhdukjes së saj, ajo përpiqet të fshijë edhe traumën. Dhe kështu ribën të mundur, përtej historisë së shekullit, ringjalljen e luftës koloniale.

Ajo gjithashtu zhvendos dhe shtyn larg skenën e operacioneve, rishpërndan vendet e historisë së vërtetë, duke e hedhur tashmë në të kaluarën “antikuare” vijën e vjetër që sovjetikët kishin vizatuar dhe që sapo ishte zhdukur, bashkë me Murin e Berlinit, në zemër të Evropës. Sapo besonte se ishte rikthyer në qendër dhe në ballë të skenës historike – aty ku dhe ishte formuar si zemra e përgjakur e shekullit XX, në Berlin – hapësira evropiane zbulon se është në fakt e anashkaluar, e margjinalizuar, e provincializuar – madje e vasalizuar.

Kjo e bën edhe më anakronike (madje anatopike?) krahasimin e Saddam Husseinit me Hitlerin, aneksimin e Kuvajtit me atë të Sudeteve dhe refuzimin e luftës me “frymën e Mynihut”, edhe kur kjo paraqitet jo si “identitet thelbësor, por analogji”.

Ringjallja e Hitlerit në Lindjen e Mesme mund të jetë ndoshta e nevojshme për psikikën luftarake amerikane (përveçse një operacion propagande shumë i dobishëm, megjithëse i konsumuar). Por rrjedha e historisë kalon tanimë diku tjetër. Rërat e vjetra të Normandisë – dekor sa turistik dhe kinematografik – nuk vizatojnë më asnjë vijë. “Muri i Atlantikut” është vetëm një relike, si katedralet ose kështjellat mesjetare, të cilave për këtë arsye fare mirë mund t’u bëhet arkeologjia. Tani rryma, energjetike, historike, psikike, kalon, në kontakt të drejtpërdrejtë, nga shkretëtira në shkretëtirë, nga Teksasi në Gjirin Persik: How the Middle-East Was Won! Pikërisht përmes këtij komunikimi të mbyllur midis shkretëtirave, hapësira evropiane – tashmë në post-histori – gjendet e përjashtuar në mënyrë radikale.

Kemi të bëjmë pra me një ri-orientim brutal, në të gjitha kuptimet e fjalës: një rishpërndarje të theksimeve historike, kapërcimin e një pragu historik përmes histerizimit të një figure. Nëse adoptojmë perspektivën e një teorie të emrave, si shpalosje e vijave të forcës në histori – si magnetë dhe orientues të zhvillimeve të saj – mund të thuhet se Lufta e Gjirit është momenti që fikson shfaqjen dhe ngritjen e emrit arabo-islamik si kategori qendrore dhe objekt i kontestuar i imagjinatës që mbush horizontin e ri të politikës së globalizuar.

Ajo bëhet pika boshtore rreth së cilës rrotullohet tashmë fantazma e vetëshpallur e “Rendit të Ri Botëror”. Dhe për rrjedhojë, aktori absolut – burimi kryesor, në mos i vetmi – i prodhimit të ngjarjeve me shtrirje planetare. Burim negativ, por gjithsesi burim. Bëhet ngjarje, ka aktualitet dhe na prek gjithçka që lidhet me veprimet dhe përmbajtjen e këtij hiper-emri. Hipersensibiliteti historik ndaj tij është bërë tashmë global dhe vektor madhor i globalizimit. Nga 11 shtatori te lufta në Siri, nga atentatet në Paris dhe veprimet e ISIS-it e deri te rikthimet e disata të embargos ndaj Iranit, prania e këtij emri – njëkohësisht ndarës dhe i ndarë, përçarës dhe i bashkëndarë, i pretenduar dhe i refuzuar – si polaritet i historisë bashkëkohore, vetëm sa është forcuar dhe bërë gjithnjë e më i mprehtë e “therës”.

Duam apo nuk duam, kjo përcakton zonën dhe vektorët e investimeve të fuqishme gjeo-psikike që fiksojnë nyjet e ngjarjeve të historisë së ardhshme. Ajo vizaton kanalet nëpër të cilat do të kalojë këtej e tutje energjia e aktorëve historikë dhe përcakton gramatikën dhe leksikun e identifikimeve.

Kjo do të thotë se kohët që vijnë paralajmërohen si kohët e dominimit konfliktual të Perëndimit më të bardhë dhe më ekstrem në mos ekstremist – atij Perëndimi evangjelik, protestant dhe kapitalist që triumfoi mbi indianët duke përvetësuar shkretëtirën amerikane. Ky Perëndim kërkon (ka nevojë?) të përvetësojë dhe neutralizojë trashëgiminë fantazmatike të shkretëtirës arabe. Të presë, të zbardhë, të vendosë diqysh nën tutelë gjithçka, afër apo larg, që mund të pretendojë t’i raportohet qenësishëm këtij vendi-skenë zanafillor.

Në këtë kuptim, skena e Gjirit – Lufta e Gjirit si skenë primitive: madje dy herë primitive, skenë primitive që vjen e mbulohet, varroset në rërë, konvertohet në një skenë tjetër – është interesante: si shtysë dhe shpalosje e këtij riorientimi fatal të psikikës së bardhë amerikano-perëndimore, teksa befas kaplohet nga detyrimi të përleshet me emrin arabo-islamik– dhe të lajë edhe një herë përfundimisht hesapet me të, duke shpëlarë çdo ngjyrim historiko-mesianik të tij – dhe që ndihet i thirrur të mësyjë shkretëtirat që shtrihen në zemër të pavetëdijes së saj koloniale.